तत्त्वार्थसूत्रम्

 तत्त्वार्थसूत्रम्

प्रथमअध्याय

सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणिमोक्षमार्गः॥१॥तत्त्वार्थश्रद्धानंसम्यग्दर्शनम्॥२॥तन्निसर्गादधिगमाद्वा॥३॥जीवाजीवास्रवबन्धसंवरनिर्जरामोक्षस्तत्त्वम्॥४॥नामस्थापनाद्रव्यभावतस्तन्न्यासः॥५॥प्रमाणनयैरधिगमः॥६॥निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः॥७॥सत्संख्याक्षेत्रस्पर्शनकालान्तरभावाल्पबहुत्वैश्च॥८॥मतिश्रुतावधिमनःपर्ययकेवलानिज्ञानम्॥९॥तत्प्रमाणे॥१०॥आद्येपरिक्षम्॥११॥प्रत्यक्षमन्यत्॥१२॥मतिःस्मृतिःसंज्ञाचिन्ताऽभिनिबोधइत्यनर्थान्तरम्॥१३॥तदिन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तम्॥१४॥अवग्रहेहावायधारणाः॥१५॥बहुबहुविधक्षिप्रानिःसृतानुक्तध्रुवाणांसेतराणाम्॥१६॥अर्थस्य॥१७॥व्यञ्जनस्यावग्रहः॥१८॥नचक्षुरनिन्द्रियाभ्याम्॥१९॥श्रुतंमतिपूर्वंद्व्यनेकद्वादशभेदम्॥२०॥भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्॥२१॥क्षयोपशमनिमित्तःषड्विकल्पःशेषाणाम्॥२२॥ऋजुविपुलमतीमनःपर्ययः॥२३॥विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यांतद्विशेषः॥२४॥विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविषयेभ्योऽवधिमनःपर्ययोः॥२५॥मतिश्रुतयोर्निबन्धोद्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु॥२६॥रूपिष्ववधेः॥२७॥तदनन्तभागेमनःपर्ययस्य॥२८॥सर्वद्रव्यपर्यायेषुकेवलस्य॥२९॥एकादीनिभाज्यानियुगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः॥३०॥मतिश्रुतावधयोविपर्ययश्च॥३१॥सदसतोरविशेषाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत्॥३२॥नैगम-संग्रह-व्यवहारर्जुसूत्र-शब्द-समभिरूढैवंभूतनयाः॥३३॥

                            ॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेप्रथमोऽध्यायः॥

द्वितीयअध्याय

औपशमिकक्षायिकौभावौमिश्रश्चजीवस्यस्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौच॥१॥द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदाःयथाक्रमम्॥२॥सम्यक्त्वचारित्रे॥३॥ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणिच॥४॥ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपंचभेदाःसम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाश्च॥५॥गतिकषायलिंगमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिद्धलेश्याश्चतुश्चतुस्त्र्येकैकैकैकषड्भेदाः॥६॥जीवभव्याभव्यतत्वानिच॥७॥उपयोगोलक्षणम्॥८॥सद्विविधोऽष्टचतुर्भेदः॥९॥संसारिणोमुक्ताश्च॥१०॥समनस्कामनस्का॥११॥संसारिणस्त्रसस्थावरा॥१२॥पृथिव्याप्तेजोवायुवनस्पतयःस्थावराः॥१३॥द्वीन्द्रियादयस्त्रसाः॥१४॥पंचेन्द्रियाणि॥१५॥द्विविधानि॥१६॥निर्वृत्युपकरणेद्रव्येन्द्रियम्॥१७॥लब्ध्युपयोगौभावेन्द्रियम्॥१८॥स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रोत्राणि॥१९॥स्पर्शरसगन्धवर्णशब्दास्तदर्थाः॥२०॥श्रुतमनिन्द्रियस्य॥२१॥वनस्पत्यन्तानामेकम्॥२२॥कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादीनामेकैकवृद्धानि॥२३॥संज्ञिनःसमनस्काः॥२४॥विग्रहवतौकर्मयोगः॥२५॥अनुश्रेणिगतिः॥२६॥अविग्रहाजीवस्य॥२७॥विग्रहवतीचसंसारिणःप्राक्चतुर्भ्यः॥२८॥एकसमयाअविग्रहा॥२९॥एकंद्वौत्रीन्वाऽनाहारकः॥३०॥सम्मूर्च्छनगर्भोपपादाजन्म॥३१॥सचित्तशीतसंवृताःसेतरामिश्राश्चैकशस्तद्योनयः॥३२॥जरायुजाण्डजपोतानांगर्भः॥३३॥देव-नारकाणामुपपादः॥३४॥शेषाणांसम्मूर्च्छनम्॥३५॥औदारिक-वैक्रियिकाहारक-तैजसकार्मणानिशरीराणि॥३६॥परंपरंसूक्षम्॥३७॥प्रदेशतोऽसंख्येयगुणंप्राक्तैजसात्॥३८॥अनन्तगुणेपरे॥३९॥अप्रतीघाते॥४०॥अनादिसम्बन्धेच॥४१॥सर्वस्य॥४२॥तदादीनिभाज्यानियुगपदेकस्मिन्नाचतुर्भ्यः॥४३॥निरुपभोगमन्तयम्॥४४॥गर्भसम्मूर्च्छनजमाद्यम्॥४५॥औपपादिकंवैक्रियिकम्॥४६॥लब्धिप्रत्ययंच॥४७॥तैजसमपि॥४८॥शुभंविशुद्धमव्याघातिचाहारकंप्रमत्तसंयतस्यैव॥४९॥नारकसम्मूर्च्छिनोनपुंसकानि॥५०॥नदेवाः॥५१॥शेषात्रिवेदाः॥५२॥औपपादिकचरमोत्तमदेहासंख्येय-वर्षायुषोऽनपवर्त्यायुषः॥५३॥

॥इति श्री तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः॥

तृतीयअध्याय

रत्नशर्कराबालुकापंकधूमतमोमहातमःप्रभाभूमयोघनाम्बुवाताकाशप्रतिष्ठाःसप्ताऽधोऽधः॥१॥तासुत्रिशंत्पञ्चविंशतिपञ्चदशदशत्रिपञ्चोनैकनरकशतसहस्राणिपंचचैवयथाक्रमम्॥२॥नारकानित्याशुभतरलेश्यापरिणामदेहवेदनाविक्रियाः॥३॥परस्परोदीरितदुःखाः॥४॥संक्लिष्टाऽसुरोदीरितदुःखाश्चप्राक्चतुर्थ्याः॥५॥तेष्वेकत्रिसप्तद्शसप्तदशद्वाविंशतित्रयस्त्रिंशत्सागरोपमासत्त्वानांपरास्थितिः॥६॥जम्बूद्वीपलवणोदादयःशुभनामानोद्वीपसमुद्राः॥७॥द्विर्द्विर्विष्कम्भाःपूर्वपूर्वपरिक्षेपिणोवलयाकृतयः॥८॥तन्मध्येमेरुनाभिवृत्तोयोजन-शत-सहस्र-विष्कम्भोजम्बूद्वीपः॥९॥भरत-हैमवत-हरि-विदेह-रम्यक-हैरण्यवतैरावतवर्षाः॥१०॥तद्विभाजिनःपूर्वपरायताहिमवन्महाहिमवन्निषध-नील-रुक्मि-शिखरिणोवर्षधरपर्वताः॥११॥हेमार्जुनतपनीयवैडूर्यरजतहेममयाः॥१२॥मणिविचित्रपार्श्वाउपरि-मूलेचतुल्यविस्तारा॥१३॥पद्ममहापद्मतिगिच्छकेसरिमहापुण्डरीकपुण्डरीकाहदास्तेषामुपरि॥१४॥प्रथमोयोजनसहस्रायामस्तदर्द्धविष्कम्भोह्रदः॥१५॥दशयोजनावगाहः॥१६॥तन्मध्येयोजनंपुष्कम्॥१७॥तद्द्विगुणद्विगुणाह्रदाःपुष्कराणिच॥१८॥तन्निवासिन्योदेव्यःश्रीह्रीधृतिकीर्तिबुद्धिलक्ष्म्यःपल्योपमस्थितयःससामानिकपारिषत्काः॥१९॥गंगासिन्धुरोहिद्रोहितास्याहरिद्धरिकान्तासीतासीतोदानारीनरकान्तासुवर्णरुप्यकूलारक्तारक्तोदाःसरितस्तन्मध्यगाः॥२०॥द्वयोर्द्वयोःपूर्वाःपूर्वगाः॥२१॥शेषास्त्वपरगाः॥२२॥चतुर्दशनदीसहस्रपरिवृतागंगासिन्ध्वादयोनद्यः॥२३॥भरतःषड्विंशतिपञ्चयोजन-शतविस्तारःषट्चैकोनविंशति-भागःयोजनस्य॥२४॥तद्-द्विगुण-द्विगुणविस्तारावर्षधर-वर्षाविदेहान्ताः॥२५॥उत्तरादक्षिणतुल्याः॥२६॥भरतैरावतयोर्वृद्धिह्रासौषट्समयाभ्यामुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभ्याम्॥२७॥ताभ्यामपराभूमयोऽवस्थिताः॥२८॥एक-द्वि-त्रि-पल्योपमस्थितयोहैमवतक-हारिवर्षकदैवकुरवकाः॥२९॥तथोत्तराः॥३०॥विदेहेषुसंख्येयकालाः॥३१॥भरतस्यविष्कम्भोजम्बूद्वीपस्यनवतिशतभागः॥३२॥द्विर्घातिकीखण्डे॥३३॥पुष्करार्द्धेच॥३४॥प्राङ्मानुषोत्तरान्मनुष्याः॥३५॥आर्याम्लेच्छाश्च॥३६॥भरतैरावतविदेहाःकर्मभूमयोऽन्यत्रदेवकुरूत्तरकुरुभ्यः॥३७॥नृस्थितीपरावरेत्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते॥३८॥तिर्यग्योनिजानाञ्च॥३९॥

॥इति श्री तत्त्वार्थाधिगमे मोक्षशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः॥

चतुर्थअध्याय

देवाश्चतुर्णिकायाः॥१॥आदितस्त्रिषुपीतान्तलेश्या॥२॥दशाष्टपंचद्वादशविकल्पाःकल्पोपपन्नपयन्ताः॥३॥इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णकाभियोग्यकिल्विषिकाश्चैकशः॥४॥त्रायस्त्रिंशलोकपालवर्ज्याव्यन्तरज्योतिष्काः॥५॥पूर्वयोद्वीन्द्राः॥६॥कायप्रवीचाराःआऐशानात्॥७॥शेषाःस्पर्श-रूप-शब्द-मनः-प्रवीचाराः॥८॥परेअप्रवीचाराः॥९॥भवनवासिनोअसुर-नाग-विद्युत्सुपर्णाग्नि-वात-स्तनितोदधि-द्वीप-दिक्कुमाराः॥१०॥व्यन्तराःकिन्नर-किंपुरुष-महोरग-गन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचाः॥११॥ज्योतिष्काःसूर्यचन्द्रमसौग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च॥१२॥मेरुप्रदक्षिणानित्यगतयोनृलोके॥१३॥तत्कृतःकालविभागः॥१४॥बहिवरस्थिताः॥१५॥वैमानिकाः॥१६॥कल्पोपपन्नाःकल्पातीताश्च॥१७॥उपर्युपरि॥१८॥सौधर्मैशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोतरलान्तव-कापिष्ठ-शुक्र-महाशुक्र-शतार-सहस्रारेष्वानत-प्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसुग्रैवेयकेषुविजय-वैजयन्त-जयन्तापराजितेषुसर्वार्थसिद्धौच॥१९॥स्थिति-प्रभाव-सुखद्युतिलेश्याविशुद्धीन्द्रियावधि-विषयतोअधिकाः॥२०॥गति-शरीर-परिग्रहाभिमानतोहीनाः॥२१॥पीत-पद्म-शुक्ल-लेश्याद्वि-त्रि-शेषेषु॥२२॥प्राग्ग्रैवेयकेभ्यःकल्पाः॥२३॥ब्रह्मलोकालयालौकान्तिकाः॥२४॥सारस्वतादित्यवह्न्यरुणगर्दतोयतुषिताव्याबाधारिष्टाश्च॥२५॥विजयादिषुद्विचरमाः॥२६॥औपपादिकमनुष्येभ्यशेषास्तिर्यग्योनयः॥२७॥स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणांसागरोपमत्रिपल्योपमार्द्धहीनमिताः॥२८॥सौधर्मैशानयोःसागरोपमेअधिके॥२९॥सानत्कुमार-माहेन्द्रयोःसप्त॥३०॥त्रि-सप्त-नवैकादश-त्रयोदश-पञ्चदशभिरधिकानितु॥३१॥आरणाच्युतादूर्ध्वमेकैकेननवसुग्रैवेयकेषुविजयादिषुसर्वार्थसिद्धौच॥३२॥अपरापल्योपमधिकम्॥३३॥परतःपरतःपूर्वापूर्वाऽनन्तरा॥३४॥नारकाणांचद्वितीयादिषु॥३५॥दशवर्षसहस्राणिप्रथमयाम्॥३६॥भवनेषुच॥३७॥व्यन्तराणांच॥३८॥परापल्योपमधिकम्॥३९॥ज्योतिष्काणांच॥४०॥तदष्टभागोऽपरा॥४१॥लौकान्तिकानामष्टौसागरोपमाणिसर्वेषाम्॥४२॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेचतुर्थोऽध्यायः॥

पंचमअध्याय

अजीवकायाधर्माधर्माकाशपुद्गलाः॥१॥द्रव्याणि॥२॥जीवाश्च॥३॥नित्यावस्थितान्यरूपाणि॥४॥रूपिणःपुद्गलाः॥५॥आआकाशादेकद्रव्याणि॥६॥निष्क्रियाणिच॥७॥असंख्येयाःप्रदेशाधर्माधर्मैकजीवानाम्॥८॥आकाशस्यानन्ताः॥९॥संख्येयाऽसंख्येयाश्चपुद्गलानाम्॥१०॥नाणोः॥११॥लोकाकाशेऽवगाहः॥१२॥धर्माधर्मयोःकृत्स्ने॥१३॥एकप्रदेशादिषुभाज्यःपुद्गलानाम्॥१४॥असंख्येय-भागादिषुजीवानाम्॥१५॥प्रदेशसंहारविपर्याभ्यांप्रदीपवत्॥१६॥गतिस्थित्युपग्रहौधर्माधर्मयोरुपकारः॥१७॥आकाशस्यावगाहः॥१८॥शरीर-वाङ्-मनः-प्राणापानाःपुद्गलानाम्॥१९॥सुख-दुःख-जीवितमरणोपग्रहाश्च॥२०॥परस्परोपग्रहोजीवानाम्॥२१॥वर्तनापरिणामक्रियापरत्वापरत्वेचकालस्य॥२२॥स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तःपुद्गलाः॥२३॥शब्दबन्धसौक्ष्म्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायाऽतपोद्योतवन्तश्च॥२४॥अणवःस्कन्धाश्च॥२५॥भेदसंघातेभ्यउत्पद्यन्ते॥२६॥भेदादणुः॥२७॥भेदसंघाताभ्यांचाक्षुषः॥२८॥सद्द्रव्यलक्षणम्॥२९॥उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तंसत्॥३०॥तद्भावाव्ययंनित्यम्॥३१॥अर्पितानर्पितसिद्धेः॥३२॥स्निग्धरूक्षत्वाद्बन्धः॥३३॥नजघन्यगुणानाम्॥३४॥गुणसाम्येसदृशानाम्॥३५॥द्व्यधिकादिगुणानांतु॥३६॥बन्धेऽधिकौपरिणामिकौच॥३७॥गुणपर्ययवद्द्रव्यम्॥३८॥कालश्च॥३९॥सोऽनन्तसमयः॥४०॥द्रव्याश्रयानिर्गुणाःगुणाः॥४१॥तद्भावःपरिणामः॥४२॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेपंचमोऽध्यायः॥

षठ अध्याय

कायवाङ्मनःकर्मयोगः॥१॥सआस्रवः॥२॥शुभःपुण्यस्याशुभःपापस्य॥३॥सकषायाकषाययोःसांपरायिकेर्यापथयोः॥४॥इन्द्रियकषायाव्रतक्रियाःपञ्चचतुःपञ्चपञ्चविंशतिसंख्याःपूर्वस्यभेदाः॥५॥तीव्रमन्दज्ञाताज्ञातभावाधिकरणवीर्यविशेषेभ्यस्तद्विशेषः॥६॥अधिकरणंजीवाजीवाः॥७॥आद्यंसंरम्भसमारम्भारम्भयोगकृतकारितानुमतकषायविशैषैस्त्रिस्त्रिश्चतुश्चैकशः॥८॥निर्वर्तनानिक्षेपसंयोगनिसर्गाद्विचतुर्द्वित्रिभेदाःपरम्॥९॥तत्प्रदोषनिह्नवमात्सर्यान्तरायासादनोपघाताज्ञानदर्शनावरणयोः॥१०॥दुःख-शोक-तापाक्रन्दनवधपरिदेवनान्यात्मपरोभयस्थानान्यसद्वेद्यस्य॥११॥भूतव्रत्यनुकम्पा-दानसरागसंयमादियोगःक्षान्तिःशौचमितिसद्वेद्यस्य॥१२॥केवलिश्रुतसंघधर्मदेवावर्णवादोदर्शनमोहस्य॥१३॥कषायोदयात्तीव्रपरिणामश्चारित्रमोहस्य॥१४॥बह्वारम्भपरिग्रहत्वंनारकस्यायुषः॥१५॥मायातैर्यग्योनस्य॥१६॥अल्पारम्भपरिग्रहत्वंमानुष्यस्य॥१७॥स्वभावमार्दवंच॥१८॥निश्शील-व्रतत्वंचसर्वेषाम्॥१९॥सरागसंयमसंयमासंयमाकामनिर्जराबालतपांसिदेवस्य॥२०॥सम्यक्त्वंच॥२१॥योगवक्रताविसंवादनंचाशुभस्यनाम्नः॥२२॥तद्विपरीतंशुभस्य॥२३॥दर्शनविशुद्धिर्विनयसम्पन्नताशीलव्रतेष्वनतिचारोऽभीक्ष्णज्ञानोपयोगसंवेगौशक्तितस्त्यागतपसीसाधुसमाधिर्वैयावृत्यकरणमर्हदाचार्यबहुश्रुतप्रवचनभक्तिरावश्यकापरिगाणिर्मार्गप्रभावनाप्रवचनवत्सलत्वमितितीर्थंकरत्वस्य॥२४॥परात्मनिन्दाप्रशंसेसदसद्गुणोच्छादनोद्भावनेचनीचैर्गोत्रस्य॥२५॥तद्विपर्ययोनीचैर्वृत्यनुत्सेकौचोत्तरस्य॥२६॥विघ्नकरणमन्तरायस्य॥२७॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेषष्ठोऽध्यायः॥

सप्तम अध्याय

हिंसाऽनृतस्तेयाब्रह्मपरिग्रहेभ्योविरतिर्व्रतम्॥१॥देशसर्वतोऽणुमहती॥२॥तत्स्थैर्यार्थंभावनाःपञ्चपञ्च॥३॥वाङ्-मनो-गुप्तीर्यादाननिक्षेपण-समित्यालोकित-पानभोजनानिपञ्च॥४॥क्रोधलोभभीरुत्व-हास्यप्रत्याख्यानान्यनुवीचीभाषणञ्चपञ्च॥५॥शून्यागारविमोचितावासपरोपरोधाकरणभैक्ष्यशुद्धि-सधर्माविसंवादाःपञ्च॥६॥स्त्रीरागकथाश्रवण-तन्मनोहरांगनिरीक्षण-पूर्वरतानुस्मरण-वृष्येष्टरस-स्वशरीरसंस्कारत्यागाःपञ्च॥७॥मनोज्ञामनोज्ञेन्द्रियविषयरागद्वेषवर्जनानिपञ्च॥८॥हिंसादिष्विहामुत्रापायावद्यदर्शनम्॥९॥दुःखमेववा॥१०॥मैत्री-प्रमोद-कारुण्य-माध्यस्थानिचसत्त्व-गुणाधिक-क्लिश्यमानाविनेयेषु॥११॥जगत्कायस्वभावौवासंवेगवैराग्यार्थम्॥१२॥प्रमत्तयोगात्प्राणव्यपरोपणंहिंसा॥१३॥असदभिधानमनृतम्॥१४॥अदत्तादानंस्तेयम्॥१५॥मौथुनमब्रह्म॥१६॥मूर्च्छापरिग्हः॥१७॥निश्शल्योव्रती॥१८॥अगार्यनगारश्च॥१९॥अणुव्रतोऽगारी॥२०॥दिग्देशानर्थदण्डविरति-सामायिकप्रोषधोपवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागव्रतसंपन्नश्च॥२१॥मारणान्तिकींसल्लेखनांजोषिता॥२२॥शंकाऽऽकांक्षाविचिकित्साअन्यदृष्टिप्रशंसासंस्तवाःसम्यग्दृष्टेरतिचाराः॥२३॥व्रतशीलेषुपञ्चपञ्चयथाक्रमम्॥२४॥बन्धवधच्छेदातिभारारोपणान्नपाननिरोधाः॥२५॥मिथ्योपदेशरहोभ्याख्यानकूटलेखक्रियान्यासापहारसाकारमन्त्रभेदाः॥२६॥स्तेनप्रयोगतदाहृतादानविरुद्धराज्यातिक्रमहीनाधिकमानोन्मानप्रतिरूपकव्यवहाराः॥२७॥परविवाहकरणेत्वरिकापरिगृहीताऽपरिगृहीता-गमनानंगक्रीडाकामतीव्राभिनिवेशाः॥२८॥क्षेत्रवास्तुहिरण्यसुवर्णधनधान्यदासीदासकुप्य-प्रमाणातिक्रमाः॥२९॥ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्व्यतिक्रमक्षेत्रवृद्धिस्मृत्यन्तराधानानि॥३०॥आनयनप्रेष्यप्रयोगशब्दरूपानुपात्पुद्गलक्षेपाः॥३१॥कन्दर्प्पकौत्कुच्यमौखर्यासमीक्ष्याधिकरणोपभोगपरिभोगानर्थक्यानि॥३२॥योगदुष्प्रणिधानानादरस्मृत्यनुपस्थानानि॥३३॥अप्रत्यवेक्षिताप्रमार्जितोत्सर्गाऽऽदानसंस्तरोपक्रमणानादरस्मृत्यनुपस्थानानि॥३४॥सचित्तसम्बन्धसम्मिश्राभिषवदुष्पक्वाहाराः॥३५॥सचित्त-निक्षेपापिधान-परव्यपदेश-मात्सर्य-कालातिक्रमाः॥३६॥जीवित-मरणाशंसा-मित्रानुराग-सुखानुबंधनिदानानि॥३७॥अनुग्रहार्थंस्वस्यातिसर्गोदानम्॥३८॥विधिद्रव्यदातृपात्रविशेषात्तद्विशेषाः॥३९॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेसप्तमोऽध्यायः॥

अष्टमअध्याय

मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकषाययोगाबन्धहेतवः॥१॥सकषायत्वाज्जीवःकर्मणोयोग्यान्पुद्गलानादत्तेसबन्धः॥२॥प्रकृतिस्थित्यनुभवप्रदेशास्तद्विधयः॥३॥आद्योज्ञानदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुर्नामगोत्रान्तरायाः॥४॥पञ्चनवद्व्यष्टाविंशतिचतुर्द्विचत्वारिंशद्द्विपञ्चभेदायथाक्रमम्॥५॥मतिश्रुतावधि-मनःपर्ययकेवलानाम्॥६॥चक्षुरचक्षुरवधिकेवलानांनिद्रानिद्रानिद्राप्रचलाप्रचलाप्रचलास्त्यानगृद्धयश्च॥७॥सदसद्वेद्ये॥८॥दर्शनचारित्रमोहनीयाकषायकषायवेदनीयाख्यास्त्रिद्विनवषोडशभेदाःसम्यक्त्वमिथ्यात्वतदुभयान्यकषायकषायौहास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सास्त्रीपुन्नपुंसकवेदाअनन्तानुबन्ध्यप्रत्याख्यान-प्रत्याख्यान-संज्वलन-विकल्पाश्चैकशःक्रोध-मान-मायालोभाः॥९॥नारकतैर्यग्योन-मानुष-दैवानि॥१०॥गति-जाति-शरीरांगोपांग-निर्माण-बंधन-संघात-संस्थान-संहनन-स्पर्श-रस-गंध-वर्णानुपूर्व्यागुरुलघूपघात-परघातातपोद्योतोच्छ्वास-विहायोगतयःप्रत्येकशरीर-त्रस-सुभग-सुस्वर-शुभ-सूक्ष्म-पर्याप्तिस्थिरादेययशःकीर्तिःसेतराणितीर्थंकरत्वच॥११॥उच्चैर्नीचैश्च॥१२॥दान-लाभभोगोपभोगवीर्याणाम्॥१३॥आदितस्तिसृणामन्तरायस्यचत्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यःपरास्थितिः॥१४॥सप्ततिर्मोहनीयस्य॥१५॥विंशतिर्नामगोत्रयोः॥१६॥त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुषः॥१७॥अपराद्वादशमुहूर्यावेदनीयस्य॥१८॥नामगोत्रयोरष्टौ॥१९॥शेषाणामन्तर्मुहूर्ता॥२०॥विपाकोऽनुभवः॥२१॥सयथानाम्॥२२॥ततश्चनिर्जरा॥२३॥नामप्रत्ययाःसर्वतोयोगविशेषात्सूक्ष्मैकक्षेत्रागाहस्थिताःसर्वात्मप्रदेशेष्वनन्तानन्तप्रदेशाः॥२४॥सद्वेद्यशुभायुर्नामगोत्राणिपुण्यम्॥२५॥अतोऽन्यत्पापम्॥२६॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेअष्टमोऽध्यायः॥

नवमअध्याय

आस्रवनिरोधःसंवरः॥१॥सगुप्तिसमितिधर्मानुप्रेक्षापरिषहजयचारित्रैः॥२॥तपसानिर्जराच॥३॥सम्यग्योग-निग्रहोगुप्तिः॥४॥ईर्या-भाषैषणादाननिक्षेपोत्सर्गाःसमितयः॥५॥उत्तमक्षमा-मार्दवार्जव-शौचसत्यसंयमतपस्त्यागाकिंचनब्रह्मचर्याणिधर्मः॥६॥अनित्याशरणसंसारैकत्वान्यत्वाशुच्यास्रवसंवरनिर्जरालोकबोधिदुर्लभधर्मस्वाख्याःतत्त्वानुचिन्तनमन्प्रेक्षाः॥७॥मार्गाच्यवननिर्जरार्थंपरिषोढव्याःपरिषहाः॥८॥क्षुत्पिपासा-शीतोष्ण-दंशमशक-नाग्न्यारति-स्त्री-चर्या-निषद्या-शय्याऽऽक्रोध-वध-याचना-अलाभ-रोग-तृणस्पर्श-मल-सत्कार-पुरस्कार-प्रज्ञाज्ञानादर्शनानि॥९॥सूक्ष्मसाम्पराय-छद्मस्थवीतरागयोश्चतुर्दश॥१०॥एकादशजिने॥११॥बादरसाम्परायेसर्वे॥१२॥ज्ञानावरणेप्रज्ञाज्ञाने॥१३॥दर्शनमोहान्तराययोरदर्शनालाभौ॥१४॥चारित्रमोहेनाग्न्यारति-स्त्री-निषद्याऽऽक्रोश-याचनासत्कारपुरस्काराः॥१५॥वेदनीयेयेषाः॥१६॥एकादशोभाज्यायुगपदेकस्मिन्नैकोनविंशतेः॥१७॥सामायिकच्छेदोपस्थापनापरिहारविशुद्धिसूक्ष्मसांपराययथाख्यातमितिचारित्रम्॥१८॥अनशनावमौदर्यवृत्तिपरिसंख्यान-रसपरित्याग-विविक्तशय्यासन-कायश्लेशाबाह्यंतपः॥१९॥प्रायश्चित्त-विनयवैयावृत्त्यस्वाध्यायव्युत्सर्गध्यानान्युत्तरम्॥२०॥नवचतुर्दशपञ्चद्विभेदायथाक्रमंप्राग्ध्यानात्॥२१॥आलोचन-प्रतिक्रमण-तदुभय-विवेक-व्युत्सर्ग-तपश्छेद-परिहारोपस्थापनाः॥२२॥ज्ञान-दर्शन-चारित्रोपचाराः॥२३॥आचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षग्लानगणकुलसंघसाधुमनोज्ञानाम्॥२४॥वाचनापृच्छनाऽनुप्रेक्षाऽऽम्नायधर्मोपदेशाः॥२५॥बाह्याभ्यन्तरोपध्योः॥२६॥उत्तमसंहननस्यैकाग्रचिन्तानिरोधोध्यानमान्तर्मुहूर्तात्॥२७॥आर्त्तरौद्रधर्म्यंशुक्लानि॥२८॥परेमोक्षहेतू॥२९॥आर्तममनोज्ञस्यसम्प्रयोगेतद्विप्रयोगायस्मृतिसमन्वाहारः॥३०॥विपरीतंमनोज्ञस्य॥३१॥वेदनायाश्च॥३२॥निदानंच॥३३॥तदविरत-देशविरत-प्रमत्तसंयतानाम्॥३४॥हिंसानृत-स्तेयविषयसंरक्षणेभ्योरौद्रमविरत-देशविरतयोः॥३५॥आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयायधर्म्यम्॥३६॥शुक्लेचाद्येपूर्वविदः॥३७॥केवलिनः॥३८॥पृथक्त्वैकत्ववितर्क-सूक्ष्मक्रियाप्रतिपाति-व्युपरतक्रियानिवर्तीनि॥३९॥त्र्येकयोग-काययोगायोगानाम्॥४०॥एकाश्रयेसवितर्कवीचरेपूर्वे॥४१॥अवीचारंद्वितीयम्॥४२॥वितर्कःश्रुतम्॥४३॥वीचारोऽर्थः-व्यंजन-योगसंक्रान्तिः॥४४॥सम्यग्दृष्टि-श्रावकाविरतानन्तविजोयकदर्शनमोह-क्षपकोपशमकोपशान्तमोह-क्षपकक्षीणमोह-जिनाःक्रमशोऽसंख्येयगुण-निर्जराः॥४५॥पुलाक-बकुश-कुशील-निर्ग्रन्थ-स्नातकानिर्ग्रन्थाः॥४६॥संयम-श्रुत-प्रतिसेवना-तीर्थ-लिंगलेश्योपपादस्थान-विकल्पतःसाध्याः॥४७॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेनवमोऽध्यायः॥

दशमअध्याय

मोहक्षयाज्ज्ञान-दर्शनावरणान्तराय-क्षयाच्चकेवलम्॥१॥बन्धहेत्वभाव-निर्जराभ्यांकृत्स्नकर्मविप्रमोक्षोमोक्षः॥२॥औपशमिकादि-भव्यत्वानांच॥३॥केवल-सम्यक्त्वज्ञान-दर्शनसिद्धत्वेभ्यः॥४॥तदनन्तरमूर्ध्वंगच्छत्यालोकान्तात्॥५॥पूर्वप्रयोगादसंगत्वाद्बन्धच्छेदात्तथागतिपरिणामाच्च॥६॥आविद्धकुलालचक्रवद्व्यगतलेपालांबुवदेरण्डबीजवदग्निशिखावच्च॥७॥धर्मास्तिकायाभावात्॥८॥क्षेत्रकालगतिलिंगतीर्थचारित्रप्रत्येकबुद्धबोधितज्ञानावगाहनान्तरसंख्याल्पबहुत्वतसाध्याः॥९॥

॥इतिश्रीतत्त्वार्थाधिगमेमोक्षशास्त्रेदशमोऽध्यायः॥

प्रस्तुति - प्रो अनेकांत कुमार जैन