रत्नकरण्ड-श्रावकाचारस्य वैशिष्ट्यम्

 (First proof )

 (नवदेहलीस्थश्रीलालबहादुरशास्त्रिराष्ट्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य जैनदर्शनविभागेन प्रदत्तं पाठ्यसामग्री - प्रो अनेकान्त  )

रत्नकरण्ड-श्रावकाचारस्य वैशिष्ट्यम्

1.0 प्रस्तावना

जैनन्यायशास्त्रस्य जनकः, आद्य-स्तुतिकारः आचार्यः समन्तभद्रः जैनाचार्यपरंपरायां रवीव  तेजस्वी, यशस्वी आचार्यः अभवत् | अनेन कृतकार्याय समाजमिदम् सदैव ऋणी भवति | जैनशास्त्रपरंपरा-संवर्धनार्थं अस्य महत्वपूर्णं योगदानं अस्ति | अयं विक्रमस्य प्रथम-द्वितीयशताब्देः एव जैनन्यायस्य बीजं रोपयति स्मः | अद्यापि आचार्यसमन्तभद्रस्य नाम जैनपरंपरायां स्वर्ण-अक्षरेषु लिखितं भवति |

आचार्येण समन्तभद्रेण रचितेषु विविधग्रन्थेषु मध्ये आचारशास्त्रस्य निरुपकः एकः ग्रन्थः रत्नकरण्ड-श्रावकाचारः अस्ति | श्रमणानां कृते तत्समयतः शास्त्रम् उपलब्धं वर्तते परन्तु श्रावकानां कृते न दृश्यते खलु, तत्समये रत्नकरण्डश्रवकाचारस्य रचना श्रावकस्य आचारशुद्ध्यर्थं एकं महत्वपूर्णः कार्यं अस्ति |

1.1 ग्रन्थकारस्य परिचयः -

जैनाचार्याणां विशेषता अस्ति यत् ते स्वविषये एकमपि अक्षरं न लिखितं, य: परिचय: उपलब्ध: तदानुसरेण आचार्यः समन्तभद्रः कदम्ब-राजवन्शस्य क्षत्रिय-राजकुमारः आसीत् | तस्य बाल्यनाम शान्तिवर्मा स्तः | तस्य जन्मः दक्षिणभारतस्य कावेरी-नद्याः तटस्थिते उरगपुर-नगरे अभवत् | तस्यास्तित्वं विक्रम सं. 250 पर्यन्तं अस्ति |

तस्य पारिवारिकजीवनविषये किमपि ज्ञानं नास्ति | सः अल्पवये मुनिः अभवत् | आचार्य-समन्तभद्र: जैनदर्शनेन सह तर्कः, न्यायः, छन्द:, अलङ्कारः व्याकरणं, काव्यः, कोषः, अपि अद्वितीयं ज्ञाता  आसीत्   | आचार्य-समन्तभद्रः वाद-विवादेषु निष्णातः आसीत्, सः नैकवारं विविधस्थानेषु शास्त्रार्थं कृतवान् एवं जैनमतं स्थापितवान्  | तस्य आत्मविश्वास: निम्नपङ्क्तिषु दृष्टव्य: -

वादार्थी विचराम्यहं नरपते शार्दूलविक्रीडितम् |

राजन् यस्यास्ति शक्तिः स वदतु पुरतो जैन निर्ग्रन्थवादी ||

परवर्ति-आचार्यैः  भवतः अत्यन्तम् आदरपूर्वकं स्मरणं कृतं | भवान् आद्य-स्तुतिकाररूपे प्रसिद्ध: आसीत्  | भवतः ग्रन्थानां कार्याणां सूची निम्नानुसारम्  अस्ति -

1)   आप्तमीमांसा

2)   युक्त्यनुशासनम्

3)   स्वयम्भूस्तोत्रम्

4)   जिनस्तुतिशतकः

5)   रत्नकरण्ड-श्रावकाचारः

6)   प्राकृत-व्याकरणम् (अप्राप्य)

7)   प्रमाण-पदार्थः (अप्राप्य)

8)   कर्म प्राभृतटीका(अप्राप्य)

9)   गन्धहस्ति-महाभाष्यम्  (अप्राप्य)

1.2 ग्रन्थस्य परिचयः -

शास्त्रमिदं आचार्यसमन्तभद्रेण विक्रमस्य प्रथम-द्वितीयशताब्दौ श्रावकधर्मप्रकाशनार्थं संस्कृतभाषायां रचितं | अस्मिन् ग्रन्थे सप्ताधिकारेषु समन्विताः 150श्लोकाः सन्ति, संक्षेपतः तेषां  विवरणिका अस्ति - 

क्रमाङ्कः	अधिकारः	श्लोक-संख्या	विषय-वस्तु
1	सम्यग्दर्शनम्	1-41	सम्यग्दर्शनस्य स्वरूपं महत्वं च
2	सम्यग्ज्ञानम्	42-46	सम्यग्ज्ञानस्य स्वरूपं भेदश्च
3	अणुव्रतम्	47-66	अणुव्रतस्य स्वरूपं भेदश्च
4	गुणव्रतम्	67-90	गुणव्रतस्य स्वरूपं भेदश्च
5	शिक्षाव्रतम्	91-121	शिक्षाव्रतस्य स्वरूपं भेदश्च
6	सल्लेखना	122-135	सल्लेखनायाः स्वरूपम्
7	श्रावक-पदानि	136-150	श्रावकस्य चारित्रस्य एकादश-श्रेणिः

 

2.0 सम्यग्दर्शनम् एवं सम्यग्ज्ञानम् -

 

यः सत्त्वान् संसारदुखतः उत्तमे सुखे धरति सः धर्मः सम्यग्दर्शन-ज्ञान-चरित्रात्मकं धर्मेश्वराः विदुः | तस्य धर्मस्य प्राप्त्यर्थं सर्वप्रथमं प्रयासेन धर्मस्य प्रथमसोपानं सम्यग्दर्शनं गृहितव्यम्, तदन्नतरम् एव ज्ञानं चरित्रं च सम्यक् भवति |

2.1 सम्यग्दर्शनम्  -

परमार्थानां आप्त-आगम-गुरूणां श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं वर्तते | तत् सम्यग्दर्शनं त्रिमूढता:, अष्टमदान्  रहितम्  अस्ति | सम्यग्दर्शनस्य अष्टाङ्गानि सन्ति |

आप्तः - राग-द्वेषदोषरहितः वीतराग:, सर्वज्ञः हितोपदेश कः च पुरुषः आप्तः भवति |

आगमः - आप्तेन उपदिष्टं, अनुल्लंघ्यं, प्रत्यक्षादिप्रमाणेन अविरोधकं, मिथ्यामार्गस्य निषेधकं शास्त्रं आगमः भवति |

गुरुः - विषयाणां आशानां वशातीतः, निरारम्भः, अपरिग्रहः, ज्ञान-ध्यान-तपोरक्तः तपस्वी गुरुः भवति |

एषां आप्त-आगम-गुरूणां श्रद्धानं सम्यग्दर्शनं भवति | अत्र आचारशास्त्रत्वात् व्यवहारोपदेशस्य मुख्यता अस्ति, निश्चयेन तु आत्मश्रद्धानमेव सम्यग्दर्शनं भवति |

सम्यग्दर्शनस्य अष्ट-अङ्गाः -

सम्यग्दर्शनेन सह आत्मनि अष्ट-अङ्गा: उत्पद्यन्ते | तेषां अष्ट-अङ्गानां संक्षिप्त सारिणी निम्नानुसारम्   अस्ति -

अङ्गस्य नाम	स्वरुपम्	प्रसिद्धपुरुषः
निःशङ्कितम्	जिनोपदेशं प्रति शङ्कायाः अभावः	अञ्जन-चौरः
निःकान्क्षितम्	इद्रियभोगं प्रति निःकाङ्क्षा	अनन्तमती
निर्विचिकित्सा	गुणिनां मलिनदेहं प्रति ग्लानेः अभावः	उद्दायनः राजा
अमूढदृष्टिः	कुधर्म-गुरु-शास्त्रं प्रति अरुची	रेवती रानी
उपगूहनम्	परेषां जीवानां गुणानां प्रति  दृष्टि: दोषाणां प्रति गौणता	जिनेन्द्रभक्तः
स्थितीकरणम्	धार्मिक-जीवानां धर्ममार्गे प्रत्यवस्थापनम्	वारिषेण-मुनिः
वात्सल्यम्	सधर्मी-जीवानां प्रति निस्वार्थ सद्भावः	विष्णुकुमारमुनिः
प्रभावना	जिनशासनस्य प्रभावना	व्रजकुमारमुनिः

 

2.2 सम्यग्ज्ञानम् -

सम्यग्दर्शनेन सह ज्ञानमपि सम्यक् भवति | यत् अन्यूनम्, अनतिरिक्तं, यथातथ्यं, विपरीतात् विना निस्सन्देहं वेद तत् ज्ञानं सम्यग्ज्ञानं आगमिनः आहुः | तत् ज्ञानं चतुरनुयोगान्  जानाति, तेषां  संक्षिप्तिका अस्ति यत् -

अनुयोगः	स्वरूपम्
प्रथमानुयोगः	अर्थाख्यानं, चरितं, पुराणम्
करणानुयोगः	लोकालोकविभक्तेः, युगपरिवृतेः, चतुर्गतीनां वर्णनम्
चरणानुयोगः	अनगाराणां सागाराणां चरित्रोत्पत्तिवृद्धिरक्षाङ्गं वर्णनम्
द्रव्यानुयोगः	जीवाजीवसुतत्त्वे पुण्यापुण्ये बन्धमोक्षौ वर्णनम्

 

3.0 अणुव्रतं, गुणव्रतं शिक्षाव्रतं च

सम्यग्दर्शनज्ञानसम्पन्ने सति राग-द्वेषनिवृत्यै साधुः चरणं प्रतिपद्यते | हिन्सादिषु पञ्चपापेषु निवृतिः चरित्रम् अस्ति | हिन्सादिषु पूर्ण-आन्शिकनिवृत्याः अपेक्षायाः चारित्रस्य द्वौ भेदौ स्तः - अणुव्रतं, महाव्रतं चेति | श्रावकस्य आचरशुद्धयर्थं अणुव्रतं श्रमणस्य आचारशुद्धयर्थं महाव्रतम् अस्ति | हिन्सादिसु पापेषु आन्शिकनिवृतिः अणुव्रतम् एवं पूर्णनिवृत्तिः महाव्रतं भवति |

3.1 अणुव्रतम्  -

हिन्सा-असत्य-स्तेय-मैथुन-परिग्रहेभ्यः पञ्चपापेभ्यः गृहस्थजीवस्य आन्शिकनिर्वृत्तिः अणुव्रतम्  अस्ति |

 

अणुव्रतम्	स्वरूपम्	अतिचारः	व्रते प्रसिद्धव्यक्तिः	पापे प्रसिद्धव्यक्तिः
अहिन्सा	हिन्सातः आन्शिकनिर्वृतिः	छेदनं, बन्धनं, पीडनं, अतिभाररोपणं, अन्नपान-निरोधम्	मातङ्गः	धनश्री
सत्य:	असत्यतः आन्शिकनिर्वृतिः	परिवादः, रहोभ्याख्या, पैशून्यम्, कूटलेखकरणं, न्यासापहारिता	धनदेवः	सत्यघोषः
अस्तेयः	अस्तेयतः आन्शिकनिर्वृतिः	चौरप्रयोगः, चौरार्थदानं, विलोपः, सदृशसंमिश्रः, हीनाधिकविनिमानम्	वारिषेणः	तापसी
स्वदार -सन्तोषः	कामतः आन्शिकनिर्वृतिः	अन्यविवाहकरणं, अनङ्गक्रीडा, विटत्वम्, विपुलतृषा, इत्वरिकागमनं	नीली	कोतवालः
अपरिग्रहः	परिग्रहतः आन्शिकनिर्वृतिः	अतिवाहनम्, अतिसंग्रहं, विस्मयः, अतिलोभः, अतिभारवहनम्	जयकुमारः	श्मश्रुनवनीतः

 

श्रावकः अष्टमूलगुणानां धारकः भवति, तेषां नामानि सन्ति यत्-

1)   मद्यत्यागः                2)मधुत्यागः                      3)मान्सत्यागः

4-8) पञ्चाणुव्रतम् 

3.2 गुणव्रतम् -

अणुव्रतेषु गुणानां अणुवृन्हणात् अस्य संज्ञा गुणव्रतम् अस्ति | गुणव्रतस्य त्रिभेदाः सन्ति, तेषां संक्षिप्तस्वरूपं निम्नवत् अस्ति -

 

गुणव्रतम्	स्वरूपम्	अतिचारः
दिग्व्रतम्	दिग्वलयं परिगणितं कृत्वा तेषां बहिर्न गमनस्य संकल्पः	ऊर्ध्वातिपातः, अधःतातिक्रमः, तिर्यग्व्यतिक्रमः, क्षेत्रवृद्धिः, विस्मरणं
अनर्थदण्डव्रतम्	अभ्यन्तरं दिगवधेरपार्थिकेभ्यः सपापयोगेभ्यः विरमणम्	कन्दर्पं, कौत्कुच्यं, मौखर्यं, अतिप्रसाधनं, असमीक्ष्याधिकरणं
भोगोपभोग -परिमाणम्	रागरतीनां तनूकृतये अक्षार्थानां परिसंख्यानम्	अनुपेक्षा, अनुस्मृतिः, अतिलौल्यम्, अतितृष्णा, अनुभवः

 

3.3 शिक्षाव्रतम् -

यत् व्रतं महाव्रतस्य शिक्षां प्रदाति तत्  शिक्षाव्रतं भवति | शिक्षाव्रतस्य चतुर्भेदाः सन्ति, तेषां संक्षिप्तस्वरूपं निम्नवत् अस्ति -

 

शिक्षाव्रतम्	स्वरुपम्	अतिचारः
देशावकाशिकं	कालपरिच्छेदानेन विशालस्य देशस्य प्रतिसंहारः	प्रेषणं, शब्दः, आनयनं, रूपाभिव्यक्तिः, पुद्गलक्षेपः
सामायिकम्	आसमयमुक्तिमुक्तं पञ्चाघानाम् अशेषभावेन सर्वत्र च सामयिकाः	वचन-दुःप्रणिधानम्, काय-दुःप्रणिधानम्, मन-दुःप्रणिधानम्, अनादरः, अस्मरणं
प्रोषधोपवासः	पर्वण्यष्टम्यां चतुरभ्यवहाय्र्याणां प्रत्याख्यानं	ग्रहणविसर्गास्तरणान्यदृष्टमृष्टानि, अनादरः, अस्मरणं
वैयावृत्यम्	धर्माय तपोधनाय गुणनिधये दानं	हरितपिधानं, हरितनिधानं, अनादरं, अस्मरणं, मत्सरत्वं

4.0 सल्लेखना श्रावकपदानि  च 

4.1 सल्लेखना

यदा निःप्रतिकारे उपसर्गे दुर्भिक्षे जरसि रुजायां व भवति तदा धर्माय तनुविमोचनं सल्लेखनाम् आर्याः आहुः | सल्लेखनायां कायेन सह कषायाणाम् अपि तनुकरणं क्रियते जनैः |

सल्लेखनायां क्रियमाणानि कार्याणि -

कषाय-सल्लेखना -

1) सल्लेखनायाः प्रारम्भे स्नेहं, वैरं, सङ्गं, परिग्रहं च अपहाय शुद्धमनाः स्वजनं परिजनमपि च क्षान्त्वा प्रियवचनैः क्षमयेत् |

2) कृतकारितमनुमतं सर्वं पापं निर्व्याजम् महाव्रतम् आमरणस्थायि आरोपयेत्  |

3) शोकं भयं अवसादं क्लेदं कालुष्यं अरतिम् अपि हित्वा सत्त्वोत्साहम् उदीर्यं च अमृतैः श्रुतैः मनः प्रसाद्यम् |

काय-सल्लेखना -

1) आहारं परिहाय क्रमशः स्निग्धं पानं विवर्द्धयेत् |

2) स्निग्धं हाप्यित्वा खरपानं पूरयेत् |

3) खरपानं हापनामपि कृत्वा शक्त्या उपवासं कृत्वा पञ्चनमस्कारमनाः सर्वयत्नेन तनुं त्यजेत्  |

सल्लेखनायाः अतिचारः -

द्वादशव्रत-सदृशं सल्लेखनायाः अपि पञ्चातिचाराः सन्ति, तेषां नामानि -

1) जीविताशन्सा      2) मरणाशन्सा         3) भयः         4) मित्रस्मृतिः          5) निदानः

4.2 श्रावकपदानि  -

जैनदशने श्रावकस्य एकादश-पदानि सन्ति, तेषां समन्तभद्राचार्यानुसारेण विवरणं निम्नवदस्ति -

1)  दर्शन-पदम्                  2) व्रत-पदम्                      3) सामायिक-पदम्

4) प्रोषध-पदम्                  5) सचित्त-त्यागः                6) रात्रिभुक्ति-विरतः

7) ब्रह्मचर्यः                       8) आरम्भ-त्यागः               9) परिग्रह-त्यागः

                   10) अनुमति-त्यागः                      11) उद्दिष्ट-त्यागः